(ரஂககர்மீ, நிர்தேஸக ஔர கவி அலகநஂதந கா பிசலே திநோஂ போபால மேஂ நிதந ஹோ கயா। உநகே ஸஂபஂத மேஂ விக்யாத ஸாஹித்யகார ஜ்ஞாநரஂஜந நே ஏக மஹத்வபூர்ண ஸஂஸ்மரண ஆலேக லிகா ஹை। யஹ ஆலேக நாகபுர ஸே ப்ரகாஸித லோகமத மேஂ 26 பரவரீ கோ ப்ரகாஸித ஹுஆ ஹை।)
ரஂககர்மீ, நிர்தேஸக ஔர கவி அலகநஂதந நே சார தஸகோஂ தக நிரஂதர ரஂககர்ம கரதே ஹுஏ அநேக பேஜோட நாடகோஂ கீ ப்ரஸ்துதியாஂ தேஸ பர மேஂ கீ ஹைஂ। உந்ஹேஂ ஸஂகீத நாடக அகாதமீ கா ஸர்வோச்ச ஸம்மாந பீ மிலா ஜோ இஸீ வர்ஷ மார்ச மேஂ தில்லீ மேஂ தியா ஜாநா தா, பர மர்த்யு நே இஸே ஸஂபவ நஹீஂ ஹோநே தியா। இஸீ 12 பரவரீ கோ மாத்ர 64 வர்ஷ கீ உம்ர மேஂ, போபால மேஂ உநகா நிதந ஹுஆ। தேஸ ஔர மத்யப்ரதேஸ மேஂ இஸ நிதந ஸே ரஂக கர்மியோஂ கோ கஹரா ஆகாத லகா ஹை। உநகே அபநே ரஂக-மஂடல கே அநகிநத ஸதஸ்ய ஔர பூரா வக்தீ கார்யகர்த்தா கஹரே ஸோக மேஂ ஹைஂ। போபால கே பாரத-பவந ஸே பாஹர ஸ்வதஂத்ர ரூப ஸே நாடகோஂ கா மஂசந கரநா ஔர ஸ்ரமஜீவீ தரீகே ஸே 'நட புஂதேலே' நாம கீ ரஂக ஸஂஸ்தா கோ ராஷ்ட்ரீய பஹசாந தேநா ஏக ஐஸா சுநௌதீபூர்ண காம தா ஜிஸே அலகநஂதந நே பகூபீ ஸஂகடித ஔர ஸஂபாதித கியா। ஜபகி அபார ஸாதநோஂ கே பாவஜூத பாரத-பவந அபநா ரஂகமஂடல நஹீஂ சலா பாயா। ஹம ஸபீ ஜாநதே ஹைஂ கி ஹிந்தீ மேஂ மௌலிக நாடகோஂ கீ லம்பீ கமீ, ஸாதநோஂ கா அபாவ, ஔர கடதே தர்ஸகோஂ கீ பரிஸ்திதியோஂ கே காரண நிரஂதர ரஂக-கர்ம கரநா அப முஸ்கிலோஂ பரா காம ஹை। இஸலியே அலகநஂதந ஜைஸே ஸக்ரிய ரஂககர்மீ கீ மௌத ஏக படா ஸாஂஸ்கர்திக ஆகாத ஹை।
அலகநஂதந மஜபூத காடீ கே ஸ்வஸ்த ஔர ஸகாராத்மக வ்யக்தி தே। ஸரீர புகதா ஔர கஸரதீ தா। கிஸோர அவஸ்தா ஸே ஹீ பாரதீய பாஷாஓஂ கே ஸாஹித்ய ஔர காஸதௌர பர லோக-நாட்ய கீ படாஈ கரநே லகே தே। வே உதார வாமபஂதீ தே, ஆத்மஹத்யா கே விருத்த தே, லேகிந ஆஜீவந கடோர பரிஸ்ரம ஔர ரஂககர்ம கீ லகாதார ராத-திந ஜாகதீ திநசர்யாஓஂ ஔர முடபேடோஂ நே உந்ஹேஂ பதா ஹீ நஹீஂ சலா, தீரே-தீரே தோட தியா। உநகே பேஂபடே தபாஹ ஹுஏ ஔர சௌபீஸ கஂடோஂ கீ ஆக்ஸீஜந உந்ஹேஂ லக கஈ। உந்ஹேஂ 'பாஇப்ரோஸிஸ ஆப லஂக்ஸ' கீ பீமாரீ தீ। உபசார பஹுத ஹுஆ பர சாராகர ஹார கயே। அலகநஂதந 1948 மேஂ பிஹார கே லடாகூ ஜிலா போஜபுர மேஂ பைதா ஹுஏ ஔர பரவரீ 2012 மேஂ உநகா நிதந ஹுஆ। பிஹார ஸே விஸ்தாபித ஹோகர வே சத்தீஸகட, ஸரகுஜா ஔர புஂதேலகண்ட கே இலாகோஂ மேஂ பார-பார ஜாதே ரஹே। இந இலாகோஂ ஸே உநகா கஹரா லகாவ ஔர ப்ரேம தா। உநகீ ஸமூசீ புநாவட மேஂ ஜோ மிஸ்ரண தா வஹ இஸீ குமஂதூ ஆசரண கா பரிணாம தா। வே போஜபுரீ போலநா கபீ நஹீஂ பூலே, ஜபகி உநகா அஂதிம லேண்டஸ்கேப புஂதேலகண்ட ஹீ பநா। ஜபலபுர ஆகர வே ஸ்திர ஹுஏ ஔர ப்ராண ப்ரண ஸே காம கரநா ஸுரூ ஹுஆ। உநகீ காயா மேஂ ஜோ பாஷா தைர ரஹீ தீ வஹ ஸஂகர்ஷஸீல ஹிந்தீ பட்டியோஂ மேஂ ஹீ தையார ஹுஈ தீ। அலகநஂதந குஂபகார கே சாக கீ தரஹ அவிராம அபநே ஜீவந கோ சலாதே ரஹே। உந்ஹோஂநே நாடக கியே பீ ஔர லிகே பீ।
போஜபுர ஸே ஜபலபுர
மேரீ அலகநஂதந ஸே முலாகாதேஂ 1970 கே ஆஸபாஸ ஸுரூ ஹுஈஂ। முஜே இலாஹாபாத ஸே ஆயே 10 வர்ஷ ஹோ சுகே தே ஔர ஜபலபுர ஸஹர கீ ஆத்மா கோ ஹமநே பகட லியா தா। யஹீ வஹ ஸமய தா ஜப அலக மேஂ நாடகோஂ கா கீடா பைதா ஹுஆ। உஸநே ஆரஂபிக திநோஂ மேஂ நௌடஂகீ, ராமலீலாஏஂ கூப தேகீஂ ஔர ஆதுநிக நாடகோஂ கீ தரப உஸகா ருஜாந பட நே லகா தா। வஹ சௌபீஸ கஂடா பேசைந ப்ராணீ தா ஔர நீஂத மேஂ பீ ஸஂவாத போலதே-போலதே உட பைடதா தா। வஹ ஸதபுலா (ஜபலபுர கா ஏக அஂசல ஜஹாஂ ஸே ஆர்டிநேஂஸ பேக்ட்ரீ இஸ்டேட த்யாுரூ ஹோதீ தீ ஔர ஜஹாஂ ஸ்ரமிகோஂ கே க்வார்டர்ஸ பீ தே) ஸே ஸஹர கே மத்ய தக ஹாஂபதா ஹுஆ, மிலந கீ உதாவலியோஂ கே ஸாத, யுவகோஂ கீ தரஹ கபீ ஸாயகில ஸே கபீ பைதல ஆதா ஜாதா தா। பீச மேஂ கபீ கமாபுர மேஂ கஹாநீகார ராஜேந்த்ர தாநீ ஸே பீ பைடக கரதா தா। உஸகீ ஆவாரகீ ஸோத்தேஸ தீ। ஸாமோஂ கா வார்தாலாப, மித்ர மிலந, கார்ய-யோஜநாஏஂ, தேர ராத தக நாடகோஂ கா பாட, ரிஹர்ஸல ஆதி ஹோதே ரஹதே தே। உஸ ஸமய தக நஈ பீடீ பர ஹரிஸஂகர பரஸாஈ கா ஜாதூ சட நே லகா தா। விநோத குமார ஸுக்ல ஔர நரேஸ ஸக்ஸேநா கோ ஸஹர சோட கர கயே ஹுஏ லகபக ஏக தஸக ஹோ ரஹா தா। முக்திபோத கீ மர்த்யு ஹோ சுகீ தீ, லேகிந உநகே ஸர்ஜந கா ஸாயா ஸஹர பர ஜபரதஸ்த ரூப ஸே மஂடரா ரஹா தா। பரஸாஈ கீ உபஸ்திதி ஔர முக்திபோத கீ அநுபஸ்திதி நே சாத்ரோஂ, அத்யாபகோஂ, லேககோஂ, பத்ரகாரோஂ ஔர ரஂக-கர்மியோஂ கோ உத்தேஜித கியா ஹுஆ தா। போஜபுர கே பாத ஏக நயா அலகநஂதந ஜபலபுர மேஂ பைதா ஹோ ரஹா தா। தீஸ ஸால வஹ ஜபலபுர மேஂ ரஹா ஔர தீஸ ஸால போபால மேஂ। ஸுரூஆத உஸகீ ஜபலபுர மேஂ ஹுஈ ஔர அஂத போபால மேஂ। ராஜதாநீ மேஂ, ஸர்வஸாதாரண ஸே ஜுடே ரஂக-கர்ம ஔர லோகப்ரிய ரஂகமஂச கீ வஜஹ ஸே வஹ நாடக கே ஸஂஸார கா ஸிரமௌர பநா ஔர முகயமஂத்ரீ, ஸஂஸ்கர்தி மஂத்ரீ கோ பீ உஸகா குணகாந கரநா படா। ஜபகி உஸகீ ஸவயாத்ரா மேஂ அபிநேதா, ராஜநைதிக-ஸாஂஸ்கர்திக கார்யகர்த்தா, லேகக, தர்ஸக, ஸ்தஂபகார ஔர ஹிந்தீ-உர்தூ கீ துநியா கே பஹுத ஸே லோக ஸாமில தே।
காரஂத கா ஸாதமேரீ முலாகாதேஂ உஸஸே ஸாதவேஂ-ஆடவேஂ தஸக மேஂ கூப ஹுஈஂ ஔர ஜல்தீ ஹீ ஹம ஏக தூஸரே கே ஸாதீ ஹோ கயே। உஸகே பீதர முஜே அபநா ஆவாராபந நஜர ஆதா தா। இலாஹாபாத ஸே உகட ஜாநே கே பாத மைஂ ஜபலபுர மேஂ அபநே டிகாநே பநா ரஹா தா। உந திநோஂ ஜபலபுர பஹுத ஹீ கூபஸூரத ஔர ஸாநதார தா, ஸாஂஸ்கர்திக ரூப ஸே கூப ஸம்பந்ந। இஸீ வஜஹ ஸே மைஂ ஏக ஆஂஸிக கம்யூநிஸ்ட பந ஸகா। ஹமநே மில-ஜுலகர விவேசநா ஜைஸீ ரஂக-ஸஂஸ்தா கா நிர்மாண கியா, ஜிஸநே அப அபநீ கீர்தி கே 50 வர்ஷ பூரே கர லியே ஹைஂ। இஸீ ஸமய அலகநஂதந ஏக பக்கா யுவக ஹுஆ ஔர உஸநே மத்யப்ரதேஸ ஔர சத்தீஸகட கே லோக-நாட்யோஂ, லோக-ஸஂகீத கா கஹரா அத்யயந கர லியா தா, ஜிஸ வஜஹ ஸே பாத மேஂ வஹ அபநே ரஂகமஂச பர காவ்யாத்மக-பிஂபோஂ கீ ரசநா ஔர லோகதத்வோஂ கா பநராவிஷ்கார ஔர நவாசார கே லியே சர்சித ஹோ ஸகா। இஸீ ஆதாரபூமி கீ வஜஹ ஸே அலகநஂதந கோ பாரத-பவந மேஂ ரஹதே ஹுஏ காரஂத ஜைஸே விஸ்வவிக்யாத நிர்தேஸக கா ந கேவல ஸாத மிலா பல்கி உநகே மாஹிர ரஂக-ஸஂகீத கா அநுபவ பீ மிலா। விதித ஹோ கி பாரத-பவந கே ரஂகமஂடல மேஂ அலகநஂதந ஆட ஸாலோஂ தக ப. வ. காரஂத கே ஸஹாயக நிர்தேஸக ரஹே। காரஂத கே பாத அலக ஸர்வோச்ச நிர்தேஸக பத பர ஜாநே கே லியே பூரீ யோக்யதா ரகநே பாவஜூத உஸஸே இஸலியே வஂசித ரஹே கி உந திநோஂ கே ஏக ஜாநே-மாநே ஸஂஸ்கர்தி-ஜார நே ஐஸீ ஸஂபாவநா ஸே உந்ஹேஂ வஂசித கர தியா।
ஜபலபுரியா ஸுருஆத
ஸாதவேஂ தஸக கே அஂதிம தௌர மேஂ ஜபலபுர கீ அபநீ ரக்ஷா-மஂத்ராலய கீ அச்சீ காஸீ நௌகரீ சோட கர பூரா வக்தீ ரஂக கர்ம கரநே கீ பாத அலக முஜஸே ஹமேஸா கரதே தே। மைஂ உந்ஹேஂ ரோகதா தா பர வே நஹீஂ மாநே। உந்ஹோஂநே சுபசாப அஂதிம நிர்ணய கர லியா। அலகநஂதந ஏக பேசைந, மேஹநதீ ஔர ஜித்தீ ஆதமீ தா। நிர்ணய மேஂ உஸகீ பாவுகதா நஹீஂ தீ, மேரே ரோகநே மேஂ ஜரூர தீ। குச ஹீ திநோஂ பஹலே ஜபலபுர மேஂ பஂகஜ ஸ்வாமீ கோ ஏக ஸாக்ஷாத்கார தேதே ஹுஏ, அலக நே கஹா தா கி அகர முஜே 250 வர்ஷ கா ஜீவந மிலே தோ உதநே ஹீ ஸமய தக ரஂக கர்ம கரதே ஹுஏ தகூஂகா நஹீஂ। இஸலியே உஸநே நௌகரீ சோட தீ ஔர ஆஜாத ஹோ கயா। வஹ பில்குல நிடர தா ஔர லக்ஷ்யபேத கே லியே தத்பர தா। பாத மேஂ உஸநே போபால கே ஏக படே உர்தூ ஸாயர பஜ்ல தாவிஸ கே நாடக 'டரா ஹுஆ ஆதமீ' கீ ஸாநதார யாதகார ப்ரஸ்துதி கீ ஔர ஜபலபுர மேஂ பீ 'விவேசநா' நே இஸகா மஂசந கியா।
ஜஹாஂ தக முஜே யாத ஆதா ஹை அலகநஂதந கீ ஜபலபுரியா ஸுரூஆத ஏக நுக்கட நாடக ஸே ஹுஈ - 'ஜைஸே ஹம லோக'। இஸே ஹிந்தீ கே கதாகார ஸஸாஂக நே லிகா தா। ஸஸாஂக தப மநோவிஜ்ஞாந கே சாத்ர தே ஔர உந்ஹேஂ இஸ நாடக கோ ஸமய பர லிக தேநே கே லியே மைஂநே ஏக கமரே மேஂ பஂத கர தியா தா। ஏக ஸ்தாநீய ரஂக-ஸஂஸ்தா 'கசநார' கே லியே அலக நே மஸஹூர நாடகோஂ, 'ரஂக கஂதர்வ' ஔர 'தீந அபாஹிஜ' கா நிர்தேஸந கியா। விவேசநா கே ஸாத உந்ஹோஂநே 'துலாரீ பாஈ', 'பகரீ', 'இகதாரே கீ ஆஂக', 'பஹுத படா ஸவால', ஔர 'வேடிஂக பௗர த கோடோ' ஜைஸே படே நாடக கியே ஔர இந நாடகோஂ நே கூப தூம மசாஈ। இஸீ தௌராந அலக நே தமதரீ, ராயபுர, பிலாஸபுர ஔர பாத மேஂ அம்பிகாபுர, ராயகட மேஂ ஐஸீ கார்யஸாலாஏஂ கீஂ ஜிநஸே ஸ்தாநீய ரஂககர்மீ உபர கர ஆ ஸகே। ஆஜ பீ வே நாடக கே ஜீதே-ஜாகதே கேந்த்ர பநே ஹுஏ ஹைஂ। யஹ 1975 ஸே 1980 கா ஸமய தா।
ராஷ்ட்ரீய பஹசாநஅலக கே ஜீவந கா தூஸரா தௌர உஸகீ ராஷ்ட்ரீய பஹசாந கா ஹை, ஜிஸமேஂ வஹ ஜபலபுர ஸே போபால ப்ரவாஸ பர கயா ஔர ப்ரமுகதஃ வஹீஂ ரஹ கயா। உஸ ஸமய பாரத-பவந மேஂ ரஂகமஂடல கா தாநா-பாநா புநா ஜா ரஹா தா ஔர அலக உஸகே ஸஂஸ்தாபகோஂ, நிர்மாதாஓஂ மேஂ ஏக ப்ரமுக வ்யக்தி தா। உஸநே லகபக ஆட வர்ஷ தோ தேஸ கே விக்யாத ஔர மஹாந ரஂகஸில்பீ ப. வ. காரஂத கே ஸாத ஹீ காம கியா। குல 16 வர்ஷ அலகநஂதந பாரத பவந மேஂ ரஹா। உஸநே 'ஆதே அதூரே', 'க்லர்க கீ மௌத', 'ஆகரா பாஜார', 'ஸஸ்த்ர ஸஂதாந', 'சஂதா பேடநீ', 'தாம்ர பத்ர', 'ஜகர மகர அஂதேர நகர' ஔர 'சாரபாஈ' ஜைஸே ஸபல நாடகோஂ கீ ப்ரஸ்துதி கீ। மோஹந ராகேஸ, ராமேஸ்வர ப்ரேம, ஹபீப தநவீர, த்ரிபுராரீ ஸர்மா ஔர மணி மதுகர கே நாடகோஂ கே அலாவா உஸநே ஸ்வயஂ கே பீ நாடக கியே। உஸகா ஏக காஸ காம யஹ தா கி உஸநே பச்சோஂ கே லியே 10 ஸே அதிக நாடகோஂ கீ பரிகல்பநா கீ ஔர உநகா மஂசந கியா, கரவாயா। ஏஸியா கவிதா ஸமாரோஹ மேஂ உஸநே ஸ்ரீகாஂத வர்மா கே 'மகத' கீ நாட்ய ப்ரஸ்துதி கீ தீ, ஜிஸே கூப ஸராஹநா மிலீ। உஸநே பேஂகலுரூ மேஂ உர்தூ தியேடர கீ ஸ்தாபநா கீ ஔர 20 ஸால தக தேஸ கே படே நாட்ய ஸமாரோஹோஂ மேஂ யாதகார ப்ரஸ்துதியாஂ பீ உஸகே காதே மேஂ ஹைஂ।
நட புஂதேலே கா அவதாந
பாரத பவந ஸே முக்த ஹோநே ஸே பஹலே ஹீ உஸநே ஏக நாடக டுகடீ 'நட புஂதேலே' கீ ஸ்தாபநா கர லீ தீ, ஜிஸமேஂ வஹ ஸேஷ ஜீவந காம கரதா ரஹா। யஹீ உஸகா மௌலிக தஸ்தா தா। வஹ லகாதார கவிதாஏஂ லிக ரஹா தா। உஸகே தோ-தீந ஸஂக்ரஹ ஆயே, பஹலா கவிதா ஸஂக்ரஹ 2003 மேஂ ஆயா தா, ஜிஸகா நாம 'கர நஹீஂ பஹுஂச பாதா' தா। வஹ அபநே நாடகோஂ மேஂ கவிதாஓஂ கா ப்ரயோக அக்ஸர கரதா தா। உஸகே ஏக நாடக மேஂ முக்திபோத கீ ஏக கவிதா கா பாட மைஂநே பீ கியா தா।
அலகநஂதந நே ஜப 'தாம்ர பத்ர', நட புஂதேலே கே பைநர பர கியா தப வஹ ரஂக பாஷா மேஂ ஏக ஸர்ஜநாத்மக முடபேட கரநே கீ க்ஷமதா பைதா கர சுகா தா। உஸகா கத இதநா படா ஹுஆ கி உஸகே ஏக நாடக 'மஹாநிர்வாண' மேஂ குத ப. வ. காரஂத நே ஏக அபிநேதா கீ ஹைஸியத ஸே காம கியா। யஹ 1994-95 கீ கடநா ஹை। போபால கைஸ த்ராஸதீ பர உஸகே நாடக 'பாஂஜ காடீ' கே ஸமய விக்யாத அபிநேத்ரீ விபா மிஸ்ரா ஸே உஸகா கஹரா விவாத பீ ஹுஆ। உஸநே அருண பாஂடே, ஸீதாராம ஸோநீ, ராஜேந்த்ர காமலே, கௌரீஸஂகர யாதவ, அஜய கோஷ, ஆலோக சடர்ஜீ, தபந பேநர்ஜீ, இரபாந ஸௌரப ஔர ரஂஜநா பட்ட ஜைஸே படே அபிநேதா தியேடர கீ துநியா கோ தியே ஔர பஸஂத காஸீகர ஜைஸே யுவா ரஂக நிர்தேஸக கோ கஹரீ ப்ரேரணாஏஂ।
அலகநஂதந கோ ஸிகர ஸம்மாந, ஸஂகீத நாடக அகாதமீ கா ஸீர்ஷ ராஷ்ட்ரீய ஸம்மாந, ஹபீப தநவீர ஸம்மாந, ஸ்பஂதந புரஸ்கார ஔர நரஸீ ஸம்மாந ஆதி அநேக ஸம்மாந மிலே। பர உஸகா வாஸ்தவிக ஸம்மாந ரஂக ஜநோஂ கே பீதர தா। கஹதே ஹைஂ கி வஹ போபால ஸஹர மேஂ ஹோநே வாலா, பரஸக, ஹர நாடக தேகதா தா। பாரத பவந மேஂ உஸகே லியே ஏக குர்ஸீ ஸதைவ காலீ ரஹதீ தீ। வஹ நாடக தேகதா ஔர சுபசாப லௌட ஜாதா தா। வஹ தத்கால ப்ரதிக்ரியா நஹீஂ தேதா தா। ஜிஸ திந யஹ குர்ஸீ காலீ ரஹ ஜாதீ தீ, இஸகா மதலப ஹோதா தா கி அலகநஂதந போபால மேஂ நஹீஂ ஹை। அப யஹ குர்ஸீ ஸதைவ காலீ ரஹேகீ।
